Festivallar və mədəni tədbirlərin bütün növləri incəsənət, cəmiyyətin inkişafı, regenerasiya və turizm sektorlarında çalışan qərar qəbulundan məsul şəxslər və təcrübəçilərin sabit və artan maraq dairəsindədir.

Konfransın məqsədləri

Festivallar və mədəni tədbirlərin bütün növləri incəsənət, cəmiyyətin inkişafı, regenerasiya və turizm sektorlarında çalışan qərar qəbulundan məsul şəxslər və təcrübəçilərin sabit və artan maraq dairəsindədir. Bu maraq və cəlb olunma bu sektorlar arasında iqtisadi tənəzzül, sosial və ekoloji böhran  dövründə festivallar və mədəni tədbirlərin inkişafı, idarə edilməsi və qiymətləndirilməsi ilə bağlı əlaqələr olması haqda bir çox tənqidi suallar yaradır. Konfransın məqsədi tədqiqatçılar, qərar qəbulundan məsul şəxslər və təcrübəçilər üçün bu böhran məsələlərinin son tədqiat nəticələrini bölüşməyə və debatlara şərait yaratmaqdır. Təkliflər istənilən beynəlxalq mühitdə festival və turizm əlaqələrini humanitar və sosial elmlər vasitəsilə öyrənən tədqiqatçılardan qəbul edilir.

Kopenhagen, Danimarka.

Tarix: 20 – 21 Aprel 2010-cu il

Son tarix: 15 yanvar 2010-cu il.
Müraciət proseduru ilə tanış olmaq üçün sayta daxil olun.

Daha ətraflı:

http://www.tourism-culture.com/conferences_and_events.html
Email: p.e.long@leedsmet.ac.uk

Mənbə: http://www.resurs.az/konfranslar/433.html

Dingle Harbour, Kerry, Ireland

İrland Turizm gələn il üçün İrlandiya adasına gələn turistlərin sayını 3 ℅ və ya 230.000 nəfər artırmağı hədəf plan kimi hazırlayıb. Bu dünya turizmi haqqında proqnoz verən Turizm Ekonomiksin, həmin müddət üçün İrlandiya adalarını ziyarət edənlərin sayının 2 ℅ qədər azalacağına dair gözləntilər ilə ziddiyyət təşkil edir.

İrland Turizmin hesablamalarına görə 2008 – ci il ilə müqayisədə bu ilin sonu turistlərin sayı 12 ℅, hardasa 7.6 milyon nəfər azalmışdır. Bu eyni zamanda 3.7 milyard € maliyyə itkisidir.

Bu gün Dublində 2010 – cu il üçün marketinq strategiyasının təqdimatını edən, İrland Turizmin rəhbəri Nial Hibbonz qeyd elədi ki, Dünya Turizm Təşkilatı və Turizm Ekonomiks 2010 – cu il üçün yenə qeyri – müəyyən vəziyyətin davam edəcəyini praqnozlaşdırırlar.

O, həmçinin, İrland Turizmin sənaye ilə bir yerdə çalışaraq inkişafa nail oluna biləcəyinə inandığını da qeyd elədi. Bundan başqa İrlandiya turizm iqtisadiyyatının dünyada ən innovasiyalı və təşəbbüskar sistem olmağını, onun təklif etmək üçün əla məhsula malikliyini, ancaq üstünlük şəraitində inkişafa nail olmaq üçün görünməmiş miqyasda birgə səy lazım olduğunu da bildirdi.

O, bildirdi ki, marketinq investisiyaları turizm iqtisadiyyatından götürüləcək gəlirlər üçün mənbə olacaq. Britaniya və Almaniya bazarlarının gələn il üçün ən yaxşı perspektivlərə malik olmasıyla bağlı tədqiqatlara əsaslanaraq, bura əlavə investisiyaların qoyuluşu üçün seçilmişdir. İrland Turizm ilk dəfə olaraq Almaniyada gələn il üçün milli televiziya reklam kampaniyasını başladacaq. Bu, yaxınlarda İrlandiyaya 900 Alman mütəxəssini İrlandiyaya gətirəcək cari kampaniya əsasında hazırlanacaq.

Britaniyada isə gələn il üçün marketing üzrə 12.8 milyon € sərf olunmağı və “Müqəddəs Patrik günləri” təşkil edərək 2010 – cu ilin ən səs – küylü hadisəsini reallaşdırmaq planlaşdırılır. Mədəniyyət, İdman və Turizm naziri Martin Kullen bildirdi ki, Britaniya tənəzzül dövründə stimullaşdırıcı və qaçılması mümkün olamayan aparıcı bazardır.

Kaiane Aldorino

İohannesburqda səhnələşdirilmiş tamaşada qələbə həqiqətən Britaniyanındır, çünki hətta baxmayaraqki, Cəbəli-Tariq İspaniya ilə həmsərhəddir, onun faktiki olaraq Britaniya ərazisi olması, Aldorinonu Britaniyalı vətəndaş hesab etməyə əsas verir. Əsl gözəllik müsabiqəsinə uyğun səhnədə, 22 yaşlı xanım öz qələbəsini təsvir etmək üçün heç bir söz demək istəmədiyini, ancaq həqiqətən xoşbəxt olduğunu qeyd elədi.

Cəbəli-Tariqdə yalnız cazibədar xanımlar yaşamır, bura həmçinin İngilis dilinin rəsmi dil olduğu Aralıq dənizi hövzəsində yeganə yerdir. Siz burada səhər yeməyi üçün qizardılmış ingilis yeməklərini, mağazalardan ingilis məhsulları ilə dolu rəflərdən Disektiv biskuitlərini və Nestle Aeroslarını ala bilərsiniz. Əlbəttə, əsas məsələ hələ də həqiqi mənzərədir. Bura sizin iki qitəni (Avropa və Afrika) görə bildiyiniz tək yerdir və həmçinin ətrafda veyllənən şirin meymunlar da bu mənzərəyə əlavə rəng qatır.

Müxtəlif sənət növlərinin hər biri ayrı ayrılıqda uzun və mürəkkəb inkişaf yolu keçmişdir.

Ən qədim dövrlərdən zəmanəmizədək davam edən xalq sənət növü xalqın geyimindən tutmuş müxtəlif təsərrüfat məmulatı və bəzəyinə qədər böyük bir sahəni əhatə edir. Əbəs yerə olmayaraq indi dünyanın ən zəngin muzeylərində Azərbaycan xalq sənətkarlığının bir çox gözəl nümunələri ilə rastlaşmaq olur. Londonun Viktoriya və Albert, Parisin Luvr, Vaşinqtonun Metropoliten, Vyananın, Romanın, Berlinin, İstambulun, Tehranın, Qahirənin zəngin muzey kolleksiyalarına baxarkən orada Təbriz, Naxçıvan, Gəncə, Qazax, Quba, Bakı, Şəki, Şamaxı və Qarabağ ustalarının sənət nümunələrini görmək olar.

Azərbaycan ərazisində qazıntılar zamanı tapılmış maddi-mədəniyyət nümunələri göstərir ki, əcdadlarımız hələ eramızdan əvvəl II minillikdə tuncdan zərif formalı qablar, xəncərlər, baltalar, kəmərlər və s. zinət şeyləri düzəldib öz həyat və məişətində istifadə edirlərmiş. Bunlar isə misgərlik və zərgərlik kimi sənət növlərinin qədimliyindən xəbər verir.
Metaldan düzəldilmiş sənət nümunələri içərisində elələri vardır ki, onların üzərində olan bəzək və təsvirlərlə biz o dövrdəki insanların adət-ənənələri, dini görüşləri və hətta geyimləri ilə yaxından tanış ola bilərik.
Xalq yaradıcılığının tarixi, etnoqrafik və bədii xusüsiyyətləri öz əksini geyimlərdə tapır. Bu xüsusiyyət həm müəyyən formalı geyim və onun bəzəklərində və həm də bədii tikmə, toxuma və toxuculuqda özünü büruzə verir.
Azərbaycanda aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı tunc dövrünün əvvəllərinə aid (eradan əvvəl III minillik) tuncdan hazırlanmış iynə və biz tapılmışdır. Bu tapıntılar sübut edir ki, Azərbaycanın qədim sakinləri özlərinə paltar tikməyi bacarırdılar. Kültəpədən və Mingəçevirdən (eradan əvvəl II minillik) tapılmış gildən kiçik heykəllər və Mingəçevirdən tapılmış e.ə. V əsrə aid möhür-barmaqçıllar o dövrün geyimləri haqqında müəyyən təsəvvür yaratmağa imkan verir. Eramızın V-VI əsrlərinə aid olan Mingəçevir katakomba qəbirlərindən isə müxtəlif ipək parçalardan tikilmiş geyimlərin qalıqları tapılmışdır. E.ə. III-IV əsrlərə aid qızıldan hazırlanmış çoxlu miqdarda bəzək şeyləri və gildən ayaqqabı formasında qayrılmış qabların tapılması azərbaycanlıların hələ çox qədim zamanlardan yüksək maddi mədəniyyətə malik olduqlarını sübut edən əsaslı dəlillərdəndir.
Misdən, tuncdan, qızıldan düzəldilmiş ev avadanlığının və zinət əşyalarının üzərinə həkk olunmuş müxtəlif rəsmlər Azərbaycanda hələ qədim zamanlarda təsviri sənətin mövcud olduğunu sübut edir.
Cənubi Azərbaycanın Maku şəhərindən tapılmış gildən düzədilmiş at fiqurunun (e.ə. II minillik) üzərində gül-çiçək təsvirləri ilə bəzədilmiş çul rəsmi, Urmiya gölü yaxınlığındakı Həsənlu təpəsindən aşkar edilmiş qızıl camın (e. ə. I minillik) səthində üstünə çul salınmış şir təsviri və başqa tapıntılar Azərbaycanda xalq sənətinin bir qolu olan xalça sənətinin də nə qədər qədim tarixə malik olduğunu göstərir.
Arxeoloji qazıntılar zamanı Mingəçevirdən I-III əsrlərə aid katakomba qəbirlərdən palas və xalça qalıqları aşkar edilmişdir.
Arxeoloji materiallara və yazılı mənbələrə əsasən Azərbaycanda xalçaçılıqla hələ Tunc dövründən (e.ə. II minilliyin sonu – I minilliyin əvvəllərində) məşğul olmuşlar. Azərbaycanda xalçaçılığın inkişafı haqqında Herodot, Klavdi Elian, Ksenofont və başqa qədim dünya tarixçiləri məlumat vermişlər.
Təsviri sənətin ən qədim nümunələri arasında e.ə. VIII-V əsrlərdən qalmış Qobustan qaya təsvirləri, Kəlbəcər rayonunun Zalxa gölü ətrafında Ayıçınqılı və Pəriçınqıl dağlarındakı tunc dövrünün başlanğıcına (e.ə. 3-cü minillik) aid rəsmlər, Ordubad şəhərindən şimalda Gəmiqaya dağlarındakı qayaüstü təsvirlər müstəsna əhəmiyyətə malikdir. Qobustan qaya rəsmləri – piktoqramlar ibtidai icma quruluşundan feodalizm mərhələsinə kimi çoxəsrlik, uzun tarixi dövrü əhatə edir. Qobustan qayaüstü təsvirləri arasında “Yallı” (rəqs) oynayan insanların təsviri xüsusi maraq doğurur. Bu təsvirlər Azərbaycan xalqının qədim dövrlərdən musiqiyə olan marağından xəbər verir.

Azərbaycan qədim zamanlardan bəri təsviri sənət əsərləri ilə yanaşı, xalq sənətinin bir qolu olan memarlıq əsərləri ilə də zəngindir. Bakıdakı Qız qalası və Şirvanşahlar sarayı kompleksi, memar Əcəminin Naxçıvanda yaratdığı Möminə xatın və Yusif ibn Küseyir türbələri, Şuşadakı Pənahəli xanın sarayı, Natəvanın evi, Şəki xanları sarayının divarındakı rəsmlər və s. memarlıq sənətinin nadir inciləridir.
Azərbaycan musiqisinin çoxəsrlik ənənələri vardır. Bu ənənələri nəsldən-nəslə yaşadaraq böyük və zəngin bir irs yaradan xalq musiqi yaradıcılarının Azərbaycan musiqisinin inkişafında böyük xidmətləri olmuşdur.
Azərbaycan milli musiqisinin təməl daşı, onun bünövrəsini muğamlar təşkil edir. 2003-cü YUNESKO Azərbaycan muğamını bəşəriyyətin mədəni irs siyahısına daxil etmişdir.
Klassiklərimizin və müasirlərimizin yaratdıqları ədəbi əsərlər dünya mədəniyyəti xəzinəsində özünəməxsus şərəfli yer tutur. M.F.Axundovun, N.Vəzirovun, M.S.Ordubadinin, Q.Zakirin, M.Ə.Sabirin, C.Məmmədquluzadənin, M.P.Vaqifin, M.V.Vidadinin və bir çox başqa şair və yazıçılarımızın yaratdığı əsərlər indi də öz yüksək bədii-estetik əhəmiyyətini itirməmişdir.
Azərbaycan ədəbiyyatı ilə sıx bağlı olan sənət növlərindən biri də teatr sənətidir. Azərbaycanda teatr sənətinin kökləri xalqın fəaliyyəti, məişəti, şənlik və toy ənənələri, həmçinin dünyagörüşü ilə bağlıdır. Kökləri qədim zamanlara gedib çıxan teatr sənətinin tarixi M.F.Axundovun 1873-cü ilin mart və aprel aylarında Bakıda səhnəyə qoyulan “Lənkəran xanının vəziri” və “Hacı Qara” tamaşalarından başlanır.
Azərbaycan teatrı böyük inkişaf yolu keçmişdir. Bu gün Azərbaycanda Akademik Milli Dram Teatrı, Bələdiyyə teatrı, Pantomim teatrı, Gənc tamaşaçılar teatrı və digər teatrlar fəaliyyət göstərir.
Müasir dövrümüzün ən maraqlı və ən populyar incəsənət növü hesab edilən kino sahəsində də azərbaycanlılar az –çox öz sözlərin demişlər.

Azərbaycan incəsənəti qədim və zəngindir. Azərbaycanın mədəniyyət və incəsənət xadimləri milli mədəniyyətimizin dünyaya çatdırılması istiqamətində daim səy göstəriblər və qismən də olsa buna nail olublar. Azərbaycan muğamının YUNESKO tərəfindən bəşəriyyətin mədəni irs siyahısına daxil edilməsi, görkəmli kino ustası, kinodramaturq və kinorejiisor R.İbrahimbəyovun “Oskar” mükafatına layiq görülməsi və ümumiyyətlə, müxtəlif zamanlarda el sənətkarlarının düzəltdiyi əl işlərinin və toxuduğu xalçaların dünyanın məşhur muzeylərində mühafizə olunması buna əyani sübutdur.

Daha sonralar ərəb coğrafiyaşünasları və səyyahlarından İbn Xordadbeh (təqr. 820/826 – təqr. 912-913), Əbu-İshaq İstəxri (təqr. 820-934), Azərbaycan alimi Məhəmməd Naxçıvani (XIII əsrin sonu – XIV əsrin 2-ci yarısı), İran alimi Rəşidəddin Fəzlullah (1247-1318) və b. əsərlərində Azərbaycanın iqtisadiyyatı, inzibati bölgüsü, dağ və çayları, şəhərləri, onların arasındakı məsafələr, ticarət yolları və s. haqqında yazmışlar.

Qafqaz Albaniyası tarixçisi Moisey Kalankatuklu (VII – VIII əsrlər) “Alban tarixi” əsərində Albaniyanı şöhrətli, təbiəti zəngin və əhalisi çox olan ölkə kimi təsvir etmiş, orada çoxlu məhsuldar torpaqların, gözəl bağların və yaşıl çöllərin olmasını göstərmişdir. Venesiyalı F.Mauronun dünya xəritəsində (1459), Əlşərifin (1601), alman alimi və səyyahı A.Olearinin (1647) xəritələrində, həmçinin I Pyotrun tapşırığı ilə (1720) tərtib olunmuş və 1723-cü ildə nəşr edilmiş “Şərqi Zaqafqaziya və Xəzər dənizi” xəritəsində Azərbaycanın yaşayış məntəqələri, gölləri, çayları və s. göstərilmişdir.

Azərbaycan coğrafiyaşünası Əbdürrəşid Bakuvi Azərbaycanın iqlimi, Bakının təbiəti və burada neft çıxarılması, Hacı Zeynalabdin Şirvani və Abbasqulu ağa Bakıxanov Azərbaycanın coğrafiyası haqqında fikir söyləsmişlər. Azərbaycan ərazisinin öyrənilməsində həmçinin V.Abix, İ.Fiqurovski, A.Zaxarov və başqalarının xidməti olmuşdur. Azərbaycan Respublikasının ərazisinin kompleks tədqiqinə isə Sovet hakimiyyəti illərində başlanmış, müxtəlif miqyaslı xəritələr tərtib edilmiş, samballı coğrafi atlaslar yaradılmışdır. Respublika ərazisinin hərtərəfli öyrənilməsində Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının rolu böyükdür.

Azərbaycan Respublikasının tarixi-coğrafi mövqeyi

Qədim Azərbaycan torpağı Ön Asiyada yerləşir və Qafqaz dağlarının cənub-şərq hissəsindən Urmiya gölünün cənub və cənub-şərqindəki dağlıq ərazilərə qədər olan sahələri əhatə edir. Onun sahəsi 200 min kvadrat km-dən artıqdır.

Azərbaycan bütövlükdə şimal yarımkürəsində yerləşir. İspaniya, Yunanıstan, Türkiyə, Çin, Koreya təqribən Azərbaycanla eyni coğrafi enlikdədir. Avropadan Orta və Şərqi Asiya ölkələrinə gedən bir sıra mühüm beynəlxalq əhəmiyyətli yollar Azərbaycan ərazisindən keçir.

Respublikanın ərazisi şimaldan cənuba 400 km, qərbdən şərqə isə 500 km məsafədə uzanır, 38°25′ – 41°55′, şimal enliklər və 44°50′ – 50°51′ şərq uzunluqları arasında yerləşir.
Avropa və Asiyanın qovşağında yerləşərək, respublika unikal geosiyası və coğrafi mövqeyə malik olmaqla, qədim zamanlardan ta indiyədək dünyəvi iqtisadi və mədəni əlaqələr üçün öz əhəmiyyətini qoruyub saxlamaqdadır.

Relyefi

Azərbaycan Respublikasının relyefi çox müxtəlifdir. Burada iki əsas relyef forması – düzənliklər və dağlar üstünlük təşkil edir.
Azərbaycan ərazisinin 60 faizə qədərini dağlıq ərazilər tutur. Respublikanın əsas geomorfoloji vahidləri olan Böyük Qafqaz, Kiçik Qafqaz (Qarabağ yaylası ilə birlikdə) və Talış dağları Kür Araz ovalığını şimaldan, qərbdən və cənub-şərqdən əhatə edir. Naxçıvan Muxtar Respublikası Araz çayının orta axımı və onu əhatə edən Zəngəzur və Dərələyəz sıra dağlarının hüdudlarında yerləşir.
Respublika ərazisinin orta yüksəkliyi 400 metrə qədərdir. Lakin Xəzərsahili ovalıq okean səviyyəsindən aşağıda (hazırda -26,5m) olduğu halda, ən yüksək zirvə olan Bazardüzünün hündürlüyü 4466 metrdir. Deməli, respublika ərazisində hündürlük fərqinin 4500 metrə yaxın olduğu aydın görünür.
Böyük Qafqaz özünün cənub şərq hissəsi ilə Azərbaycana məxsusdur. Burada iki dağ silsiləsi ayrılır: Bazardüzü zirvəsilə (4466 m) Baş və yaxud Suayrıcı, Şahdağ zirvəsilə (4243 m) Böyür (Yan) silsilələri. Cənub-şərqə doğru silsilələr 1000-700 m yüksəkliyədək tədricən alçalır. Böyük Qafqaz silsilələrini dağətəyi yerlər əhatə edir: şimal-qərbdə çöllük yayla, cənub-şərqdə – Qobustan, cənub-qərbdə Alazan-Həftəran və şimal-şərqdə – Qusar maili düzənliyi.
Dağlar əsas etibarilə nisbətən asanlıqla denudasiyaya məruz qalan yura və təbaşir dövrlərinin çökmə süxurlarından təşkil olunmuşdur. Dağətəyi yerlər üçün bedlendlər (Ceyrançöl, Acınohur düzü) və palçıq vulkanları (Qobustan, Abşeron) xarakterikdir. Qusar düzənliyi və Alazan-Həftəran vadisi dördüncü dövr yaşlı qalın çınqıl çöküntüsü qatından təşkil olunmuşdur.
Kiçik Qafqaz respublikanın cənub-qərb və qərb hissələrini tutmaqla, nisbətən az yüksəkliyə malik olmaqla bir sıra silsilə və yaylalardan ibarət mürəkkəb quruluşlu dağlıq ərazidir. Başlıca silsilələri – Murovdağ, Şahdağ və Zəngəzur silsilələridir. Qarabağ yaylası Murovdağın cənubundan başlayaraq Araz çayına qədər qövsvari şəkildə sönmüş vulkanların konusları və dördüncü dövr lavaları üzərində yerləşir. Kiçik Qafqaz yura və təbaşir yaşlı vulkanogen və çökmə süxurlardan təşkil olunmuşdur.
Talış dağları ölkənin cənub-şərq hissəsini tutur. Əsas etibarilə üçüncü dövr çöküntülərindən təşkil olunmuşdur. Talış dağları Kiçik Qafqaz dağlarından Elbrus (İran) dağlarına keçid həlqəsini təşkil edir və hündürlüyü 2477 metrə çatan üç əsas dağ silsiləsi və onların bir sıra qollarından ibarətdir.
Kür-Araz ovalığı Böyük Qafqaz, Kiçik Qafqaz və Talış dağları arasındakı məkanı əhatə edir. Zaqafqaziyada ən iri dağarası çökəkliyi olmaqla, o, respublika ərazisinin mərkəzi hissəsini tutrur. Ovalıq Kür və Araz çayları ilə beş düzənliyə və ya düzə ayrılır: Şirvan, Qarabağ, Mil, Muğan və Salyan düzləri.
Abşeron yarımadasından şimala doğru Xəzər dənizi sahillərində Qusar maili düzənliyinə söykənən Samur-Dəvəçi ovalığı yerləşir. Abşeron yarımadasından cənuba doğru Talış dağlarının ətəkləri boyu Lənkəran ovalığının dar zolağı uzanır. Kür-Araz, Samur-Dəvəçi, Lənkəran ovalıqlarının, həmçinin Abşeron yarımadasının xeyli hissəsi dünya okeanının səviyyəsindən aşağıda yerləşir.

İqlimi

Azərbaycanın iqliminə ölkənin coğrafi mövqeyi, relyefi və Xəzər dənizi əsaslı təsir göstərir. Burada yarımsəhra və quru çöl, subtropik, mülayim və soyuq iqlimə rast gəlinir. Yer kürəsindəki 11 iqlim tipindən (V.V.Keppenə görə) 8-i burada olduğu müəyyən edilmişdir. Quru subtropik iqlim Kür-Araz ovalığı və Abşeron üçün xarakterikdir. Rütubətli subtropik iqlim yalnız Talış dağlarının cənubunda müşahidə edilir, dağətəyi ərazilər və Lənkəran ovalığı üçün səciyyəvidir. Mülayim iqlim Böyük və Kiçik Qafqazın əsasən meşələrlə örtülü yamaclarında müşahidə olunaraq, quru, mülayim-isti quru, mülayim-isti rütubətli və mülayim soyuq iqlimlərə ayrılır. Soyuq iqlim yüksək dağ silsilələrində, Böyük və Kiçik Qafqazın zirvələrində, alp və subalp çəmənlikləri qurşağında müşahidə edilir. Havanın orta illik temperaturu ovalıqlarda müsbət 15° C olduğu halda, yüksək dağlıq rayonlarda 0° C və daha aşağı dərəcəyə qədər dəyişir. İyulda aran rayonlarında 25-27° C, dağlıq rayonlarda 5° C təşkil edir. Mütləq maksimum 43° C olduğu halda, mütləq minimum -30° C-dək aşağı düşür. Bu yüksək rəqəmlər Naxçıvan çökəkliyində və yüksək dağlarda müşahidə edilir. Yağıntılar da ərazidə olduqca qeyri-bərabər paylanmışdır. İl ərzində Abşeron yarımadasında və Naxçıvan MR-nın arazətrafı zolağında daha (200 mm-dən) az yağmur düşür. Kür-Araz ovalığında yağıntıların miqdarı 200-300 mm, Kiçik Qafqazda və Böyük Qafqazın şimal-şərq yamaclarında 600-800 mm müşahidə edilib. Böyük Qafqazın cənub yamaclarında 2000-2500 metr yüksəkliklərdə 1200-1300 mm-dək, ən çox yağıntı Lənkəran ovalığının cənubunda və Talış dağlarının ətəklərində 1200-1700 mm-ə çatır.
Hakim küləkləri şimal (Abşeron yarımadası), cənub-qərb (Kür-Araz ovalığı), qərb (Lənkəran ovalığı) istiqamətlidir.

Daxili suları

Respublikanın sıx çay şəbəkəsi, onun ərazisini sanki mavi hörümçək toru ilə örtmüşdür. Azərbaycan ərazisində irili-xırdalı 8400-ə yaxın çay vardır. Onlardan 850-si 5 km-dən artıq uzunluğa malikdir. Lakin uzunluğu 100 km-dən artıq olan çayların sayı cəmi 24-dür.
Kür və Araz çayları Qafqazın ən iri çayları olub, ölkənin başlıca suvarma və hidroelektrik enerjisi mənbələridir.
Kür çayı Türkiyə ərazisindəki Qızılgədik dağının şimal-şərq yamacından, 2740 m mütləq yüksəkliyə malik sahədən başlayır. O, Gürcüstan ərazisindən keçərək, Azərbaycan ərazisinə daxil olur. Kür-Araz ovalığı ilə axaraq Xəzər dənizinə qovuşur. Kür çayının ümumi uzunluğu 1515 km-dir, onun 906 km-i Azərbaycan Respublikası ərazisindədir. Hövzəsinin sahəsi 188 min kvadrat km-dir. Kür çayı üzərində Mingəçevir, Şəmkir və Yenikənd bəndləri və hidroelektrik stansiyaları inşa edilmiş, nəhəng su anbarları yaradılmışdır. Mingəçevir su anbarından çəkilmiş iri suvarma kanalları – Yuxarı Qarabağ və Yuxarı Şirvan vasitəsilə Kür-Araz ovalığının torpaqları suvarılır.
Araz çayı Türkiyə ərazisində Bingöl silsiləsindən (2990 m) başlayır, Sabirabad şəhəri yaxınlığında (Suqovuşan kəndində) Kürlə qovuşur. Onun uzunluğu 1072 km, hövzəsinin sahəsi 102 min kvadrat km-dir.
Samur çayı Azərbaycanın şimal-şərqində ən iri çaydır. Dağıstan ərazisində 3600 m mütləq hündürlükdən başlayır və Xəzər dənizinə tökülür. Uzunluğu 216 km, hövzəsinin sahəsi 4,4 min kvadrat km-dir. Bundan başqa Qusarçay, Qudialçay, Vəlvələçay, Sumqayıtçay, Viləşçay, Lənkərançay və Astaraçay da Xəzər dənizinə tökülür.
Azərbaycanda külli miqdarda dağ çayları mövcuddur. Əksər çaylar qar və yağışların hesabına qidalanır. Mənbəyini Böyük Qafqazdan götürmüş Balakənçay, Talaçay, Katexçay, Kürmükçay, Kişçay və digər kiçik çaylar Alazan-Əyriçay vadisində Alazan və Əyriçaya qovuşurlar.
Başlanğıcını Kiçik Qafqazdan götürmüş Ağstafaçay, Tovuzçay, Əsrikçay, Zəyəmçay, Şəmkirçay, Gəncəçay, Kürəkçay, Tərtərçay Kürə qovuşur, Həkəriçay, Oxçuçay və Naxçıvan MR ərazisindəki Arpaçay, Naxçıvançay, Əlincəçay, Giliançay, Ordubadçay Araza tökülür.
Azərbaycan Respublikası ərazisində 250-ə yaxın qidalanma və əmələgəlmə şəraitinə görə fərqlənən təbii şirin və şorsulu göl vardır. Onlardan buzlaq mənşəli Tufangölü, uçqun və sürüşmədən yaranan Göygölü, Maralgölü, Qaragölü, Batabatı və s., çay-dərə mənşəli Ağgöl, Sarısu, Mehman, Hacıqabul göllərini və ən iri şorsulu Acınohur, Böyükşor, Binəqədi və s. gölləri göstərmək olar.

Bitki örtüyü

Azərbaycan Respublikasının ərazisi zəngin floraya malikdir. Nisbətən böyük olmayan ərazidə dünyada rast gəlinən bütün bitki tiplərinin demək olar ki, hamısı respublikamızda yayılmışdır. Azərbaycanda bitən təxminən 4500 növ ali, sporlu çiçəkli bitkilər 125 dəstə 920 cinsdə birləşir. Növlərin ümumi sayına görə Azərbaycanın florası Qafqazın başqa respublikalarına nisbətən xeyli zəngindir. Respublikada rast gələn bitki növləri Qafqazda bitən bitki növlərinin ümumi miqdarının 66%-ini təşkil edir. Qafqaz və başqa regionlarda geniş yayılmış bitki növləri ilə yanaşı Azərbaycanın florasında kifayət sayda yalnız Azərbaycan və onun nisbətən kiçik rayonları üçün xarakterik olan 240-a yaxın endemik bitki növləri də vardır.
Bitki örtüyünün yayılmasını regionun fiziki-coğrafi cəhətdən formalaşması, müasir torpaq iqlim şəraiti, şaquli zonalıq və bir sıra digər amillər də şərtləndirir. Belə ki, respublikanın ovalıq hissəsində 200 metrlik yüksəkliklərə kimi səhra və yarımsəhra bitki tipləri və su bataqlıq bitkiləri inkişaf etmişdir. Səhra tipli bitki qruplaşmalarına əsas etibarilə Xəzər sahilində, cənub-şərqi Şirvanda, Mil, Muğan və Şirvan düzlərində rast gəlinir. Torpağın duzluluğundan asılı olaraq burada qarasoran, şahsevdi, ətli, şoran, qışotu bitkiləri yayılmışdır. Yarımsəhra bitki örtüyü Şirvan, Səlyan, Muğan, Mil və Qarabağ çöllərində və eləcə də Ceyrançöl, Qobustan və Arazboyu düzənliklərdə geniş sahə tutur. Kür-Araz, Qobustan və Ceyrançöldə zonal formasiya olaraq yovşan yarımsəhrası sahə etibarilə üstünlük təşkil edir. Başqa formasiyalardan qarağan (Kür-Araz) və dəngiz (Qobustan, Naxçıvan) formasiyaları daha səciyyəvidir Yarımsəhralarda çox sayılan digər bitkilər: soğanaqlı qırtıcı, yapon tonqalotu, bərk quramat, şərq bozağı, çilingburnu, taxıl otları və bir sıra şoranlıq (çərən, şahsevdi, sarıbaş, qışotu və s.) otlarıdır. Bu sahələr üçün unikal olan tuqay meşələridir. Əsasən, Kür, Araz və Qabırrı çayları vadilərində yayılan meşələrin əsas ağacları palıd, ağcaqayın, göyrüş, söyüd və s. ibarətdir.
Böyük Qafqaz və Kiçik Qafqaz dağətəyi düzənliklərində 200 m-dən 600-700 m, bəzən 1200 metrədək olan hündürlükdə əsasən bir və çoxillik kserofit bitkilər və kollar yayılmışdır. Daha yüksəkdə yuxarı sərhədi 1800-2200 metrlə məhdudlaşan sahələr meşələrdən ibarətdir.
Azərbaycan Respublikası ərazisinin ümumi sahəsi 86,6 milyon hektardır. Azərbaycan meşələrinin ümumi sahəsi isə 1213,7 min hektardır. Bundan meşə ilə örtülü sahə 989,5 min hektar təşkil etməklə, ümumi ərazinin 11,4% qədərədir. Hər adam başına təqribən 0,12 ha meşə sahəsi düşür ki, bu da ümumdünya miqyasında götürülən müvafiq orta rəqəmdən 4 dəfə (0,48 ha) azdır.
Azərbaycanda meşələr sahəcə az olsalar da növ zənginliyi ilə məşhurdur. Burada 435 növ ağac və kol bitir, onlardan da 70-i endemik növlərə aiddir. Bütün respublika ərazisi üçün enliyarpaqlı meşələr səciyyəvidir. Bu tip meşələr Böyük və Kiçik Qafqazın, Talış dağlarının alçaq və orta dağlıq hissələrində geniş yayılmışdır. Xüsusilə onlar 600-1600 m mütləq yüksəkliklərdə çox yerdə vahid qurşaq yaradır. Qalan sahələrdə talalar, dar zolaqlar şəklində saxlanılır.
Meşələr əsas üç ağac növlərindən – fıstıq, vələs və palıddan ibarətdir. Onlar bütün meşə örtüyünün 86,2 faizini təşkil edir. Bunlardan başqa ağcaqayın, qarağac, cökə, qızılağac, qovaq, yalanyarpaq, söyüd və s. enliyarpaqlı ağaclar bitir. İynəyarpaqlı meşələr respublika meşələrinin 1,7 faizini təşkil edir. Azərbaycanda təbii halda inkişaf edən 107 ağac növündən 7-si iynəyarpaqlı ağaclardır. Onlara Avropa qaracökəsi, Eldar şamı, qarmaqvari şam, çoxmeyvəli, ağır iyli qırmızı və uzungövdəli ardıc ağacları daxildir.
Azərbaycan Respublikası bir çox nadir və kol növlərinin Vətəni sayılır. Qaracökə üçüncü dövrün relikt bitkisi kimi meşələrin nadir incisidir. Bu ağac Böyük Qafqazın Cənub (Qəbələ rayonu), cənub-şərq (Pirqulu, Şamaxı rayonu) hissəsində yayılmışdır. Gecböyüyən, lakin uzunömürlü qaracökə heç vaxt geniş sahələri əhatə etməyib. Eldar şamının vətəni Azərbayjandır, yayılma arealı isə Jeyrançöl ön dağlığının Eldar oyuğu sahəsidir. Talış dağlarında bitən üçüncü dövrün relikt və nadir ağaclarından dəmirağac, Lənkəran akasiyası, şabalıdyarpaq palıd, azat, Qafqaz xurması, şümşad, yalanqoz, Hirkan ənciri, Hirkan ağcaqayını və s. təbiətin nadir inciləridir.

Heyvanlar aləmi

Azərbaycan özünəməxsus fauna kompleksi olan bir neçə zoocoğrafi əyalətlərin qovşağında yerləşir. Qonşu ərazilərdən – İrandan, Orta Asiyadan, Aralıq dənizi ölkələrindən olan bəzi heyvan növləri buradakı şəraitə uyğunlaşmış, respublikanın faunasını zənginləşdirmişdir.
Azərbaycan Respublikası ərazisində təbii şəraitin müxtəlifliyi ilə əlaqədar onun heyvanlar aləmi də çox rəngarəngdir.
Respublika ərazisndə 97 növ məməli, 357 növ quş, 67 növ amfibii və reptili, 1 növ dəyirmiağız, 97 növ balıq, 15 mindən çox onurğasız heyvan növü məlumdur.
Düzənlik sahələrin faunası külli miqdarda məməlilər, sürünənlər, suda-quruda yaşayanlar və çoxsaylı oturaq və köçəri quşlarla təmsil olunub.
Burada məməlilərdən ceyrana, çöl donuzuna, canavara, tülküyə, porsuğa, qamışlıq pişiyinə, dovşana və s., sürünənlərdən – bataqlıq, Xəzər və Aralıq dənizi tısbağalarına, zolaqlı kəltənkələyə, adi və su koramalına, gürzəyə və s., suda-quruda yaşayanlardan – müxtəlif növ qurbağalara, quşlardan – qırqovula, kəkliyə, turaca, qartala, müxtəlif növ ördək və qazlara, harayçı və fısıldayan qu quşlarına, qaşqaldağa, sultan toyuğuna, vağlara, qarabatdaqlara, qıvrımlələk qutana və s. həşaratların bir çox növlərinə rast gəlinir.
Orta və yüksək dağlıq hissədə düzənlikdə rast gəlinən heyvanlardan başqa bu ərazilər üçün xarakterik sayılan Şərqi Qafqaz təkəsi, Qafqaz maralı, Qafqaz köpgəri, Avropa cüyürü, Qafqaz qonur ayısı, quşlardan toğlugötürən, berkut, Qafqaz şahini, Qafqaz tetrası, Qafqaz uları və s. fauna nümunələri məskunlaşmışdır.
Azərbaycan Respublikasının “Qırmızı kitabı”na 108 heyvan növü, o cümlədən 14 növ məməli, 36 növ quş, 13 növ amfibi və reptililər, 5 növ balıq və 40 növ həşərat daxil edilib.

Azərbaycanın faydalı qazıntıları

Respublikanın ərazisi üç növdən olan qazıntılarla, yəni həm filiz, həm qeyri-filiz, həm də yanacaq mənşəli faydalı qazıntılarla olduqca zəngindir.
Azərbaycan neft və qaz yataqları ilə məşhurdur. Respublika ərazisinin 2\3 hissəsi neft və qazla zəngindir. Ən çox neft və qaz yataqları Abşeron yarımadasında, Xəzər dənizinin şelf zonasında, Bakı və Abşeron arxipelaqlarındadır. Bundan başqa Cənub-Şərqi Şirvan, Mərkəzi Aran, Qobustan, Ceyrançöl, Acınohür, Siyəzən zonası neftlə zəngindir.
Dünyada məşhur olan Naftalan nefti əsasında bir sıra xəstəliklər müalicə olunur.
Respublikamızın qaz yataqları Qaradağ, Xəzər dənizinin şelf zonası, Bakı və Abşeron arxipelaqındadır. Azərbaycanın Kiçik Qafqaz hissəsində filiz yataqları daha çoxdur. Burada dəmir, manqan, titan, xromit, mis, kobalt, polimetal, sürmə, qızıl, gümüş, moliben və s. yataqları mövcuddur. Ən iri dəmir filizi yatağı Daşkəsəndədir.
Qeyri-filiz faydalı qazıntılardan Qobustan, Abşeron, Tovuz əhəng daşları, Şahtaxtı (Naxçıvan MR), Kəlbəcər travetin daşları, Daşkəsən mərməri, Yuxarı Ağcakənd gipsi, Hacıvəli kvas qumları böyük təsərrüfat əhəmiyyəti kəsb edir.
Respublikada müxtəlif kimyəvi tərkibli mineral su ehtiyatları da vardır. Zənginliyinə görə Azərbaycan ərazisi “mineral sular muzeyi” adlandırılır. Kəlbəcər rayonundakı İstisu, Naxçıvan MR-dakı Badamlı, Sirab mineral suları respublikamızdan çox-çox uzaqlarda məşhurdur.
Abşeron yarımadasındakı Suraxanı və Şıx, Dəvəçi rayonundakı Qalaaltı, Culfa rayonundakı Turşsu müalicə əhəmiyyətinə görə fərqlənən mineral sulardır. Talış dağlarında, Böyük Qafqazın cənub və şimal-şərq yamaclarında isə termal bulaqlar çoxluq təşkil edir.

Xəzər dənizi

Dünyanın ən iri qapalı su hövzəsi – Xəzər Azərbaycan xalqının həyatında çox mühüm əhəmiyyət daşıyır və özünün fiziki-coğrafi göstəriciləri ilə unikaldır. Onu qeyd etmək kifayətdir ki, Xəzər dənizinin flora və faunası endemik növlərlə zəngindir. Belə ki, qədimliyi ilə digər balıqlardan fərqlənən nərəkimilərin ehtiyatlarının 90 faizi bu dənizdə cəmləşmişdir.
Coğrafi landşaftın özünəməxsusluğu əlverişli rekrasion şərait yaratmışdır.
Dəniz meridian boyunça S latın hərfi şəkilində uzanmışdır, 47°17′ şimal enliyi və 36°33′ cənub uzunluğu koordinatları arasında yerləşmişdir. Meridian boyunca dənizin uzunluğu 1200 km-ə yaxındır, orta eni 310, ən böyük və ən kiçik enləri isə müvafiq olaraq 435 və 195 km-dir. Xəzər dənizinin səviyyəsi periodik olaraq dəyişdiyindən onun səthinin sahəsi və sularının həcmi dəyişkəndir. Hazırda dənizin səviyyəsi dünya okeanı səviyyəsindən -26,75 m aşağıdır. Dənizin bu səviyyəsində onun səthinin sahəsi 392600 km2, sularının həcmi isə 78648 km3-dir və bu həcm Yer kürəsindəki ümumi göl su ehtiyatlarının 44%-ni təşkil edir. Maksimal dərinliyi 1025 m-dir və bu baxımdan Dünya okeanının Qara, Baltik, Sarı dənizləri ilə müqayisə oluna bilər, Adriatik, Egey, Tiren, Sulu və digər dənizlərdən isə dərindir.
Akvatoriyanın Azərbaycan hissəsi dənizin orta və cənub hissələrini əhatə edir. Duzluluğuna görə Xəzər suları dünya okeanının sularından xeyli fərqlənir. Şimal hissədə suyun duzluğu 5-6, dənizin orta və cənub hissələrində 12,6-13,5 promille təşkil edir. Azərbaycanda mövcud olan 300-dək palçıq vulkanının 170-dən çoxu Xəzərin Azərbaycan sektorunda ada və sualtı vulkanlarını təşkil edir. Xüsusilə onlar Cənubi Xəzərdə daha çoxdur.
Təbii şəraitin unikallığı və rəngarəngliyi bir çox nadir fauna və flora növlərinin Xəzər dənizində bugünədək qalmasına səbəb olmuşdur.
Dənizin Azərbaycan akvatoriyasında 171 növ fitoplankton (yosun), 40 növ zooplankton, 258 növ fitdentos, 91 növ makrozoondentos və 14 fəsiləyə aid 80 növ və yarımnöv balıqlar məskunlaşmışdır.
Balıq növlərinin miqdarına görə karpkimilər üstünlük təşkil edir – 42 növ; xulkimilər – 31, siyənəkkimilər – 17, qızıl balıqkimilər – 2, nərəkimilər – 5 növdən ibarətdir. Xəzər ixtiofaunasının 4 cins, 31 növ və 45 yarımnövü endemikdir. Endemik növlərin əksəriyyəti orta Xəzərdə qeydə alınıb.
Təqribən 40 balıq növü və yarımnövü ov əhəmiyyəti daşıyır. Ümumi ixtiokütlənin əsas hissələrini kilkələr təşkil edir (80%), qalan hissə siyənəyin, kefalın, aterinanın, gümüşcənin və xul balığın payına düşür. Balıq növləri içərisində yox olmaq təhlükəsi altında olub, respublikanın “Qırmızı kitabı”na salınanlar: Xəzər ilanbalığı, alabalıq, Cənubi-Xəzər porusu (ağgözbalığı), çexon, dəniz sufu. Son illərdə nərə balıqlarının bütün növlərini (ağbalıq, kələmo-qayabalığı, nərə uzunburun balığın), Xəzər qızılbalığın, ağ qızılbalığın, xramulanın, şamayı balığının, şibrit və qarasolun sayı kəskin surətdə azalaraq, yox olmaq təhlükəsi altına düşmüşlər. Xəzərin su faunasında yeganə məməli heyvan Xəzər suitidir. O, mövcud suitilərin ən kiçiyidir. Xəzər suitinin populyasiyasının ölçüləri XX əsrin əvvəlinə 1,5 milyon fərddən 80-ci illərin sonuna 360-400 min fərdədək azalmışdır. 1993-cü ildə Xəzər suiti Qırmızı Siyahıya daxil edilmişdir.
Xəzər və sahilyanı zonanın müxtəlif biotiplərində 302 quş növü qeydə alınıb; onlardan 37-si su, 109-u suətrafı və 156-sı quru quşlarıdır.

Mənbə: Azərbaycan Respublikasi Mədəniyət və Turizm Nazirliyi sayti və Vikipedia

Azərbaycanın hər bir vilayətində burada qədimləri və daha əvvəl – tarixdən əvvəlki dövrlərdən insanların yaşadığını sübut edən çoxsaylı arxeoloji abidələr mövcuddur. Azıx və Tağlar mağaralarında əldə olunmuş arxeolojı materiallar burada yaşamış qədim insanların ixtiyarında gözəl iqlimin, zəngin su ehtiyatlarının olduğunu sübut edir. Qədim insanlar işğalçılardan və münaqişələrdən qorunmaq üçün bəzən dağlara çəkilir və burada özlərinin əzəli həyat tərzinə uyğun yığcam etnik qruplar şəklində ayrı – ayrı məskənlər salırdılar. Son Neolit dövründə kənd təsərrüfatı və maldarlıq ibtidai inşaat və duluşçuluqla eyni vaxtda inkişaf etməyə başladı.
Daha sonra üzəri naxışlı keramika və bəsit petroqliflər (Qobustan, Gəmiqaya, Şahtaxtı, Şomutəpə, Əliköməktəpə, Kültəpə arxeoloji materialları) meydana gəldi. Tunc dövründə (e.ə. 3-1 minilliklər) metal emalı ilə əlaqədar sənət növləri (silah hazırlanması) yarandı, sümükdən məmulatlar, toxuma məmulatlar, naxışlı keramika istehsalı inkişaf etməyə başladı. Kiçik Asiya və Yaxın Şərq ölkələrinin xalqları ilə əlaqələr intensiv xarakter aldı (Azərbaycanın bir çox bölgələrindən əldə edilmiş Kür-Araz mədəniyyətinə aid arxeoloji materiallar).

Bir çox qədim yazılı mənbələrdə, o cümlədən şumer-akkad mənbələrində adı çəkilən iri tayfa birlikləri yaranmağa başladı. Azərbaycan tarix boyu tərkibində olduğu müxtəlif imperiyaların mühüm siyasi mərkəzi olmuşdur (Azərbaycan tabəyləri Eldənizlər 12-13 əsrlər; Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu dövlətləri, 15 əsr; Səfəvilər imperiyası, 16-17 əsrlər). Paytaxtı İzirtu olan ilk böyük dövlət Manna e.ə 9 əsrdə yaranmışdır. 3 min il tarixi olan yerli dövlətçilik ənənələri məhz Mannadan başlayır.

Paytaxtı Aqbatana olan Midiya imperiyası e.ə. 7 əsrdə Mannanı əvəz etdi. Aşşura, Urartuya qalib gəlməklə mühüm həbi və siyasi uğur qazanann Midiya bütün Cənubi Qafqazda və indiki İranın böyük hissəsində güclü təsir qüvvəsinə malik idi. E.ə. 6 əsrdə Midiya Əhəmənilər imperiyasının tərkibinə qatıldı və onun əsas əyalətlərindən birinə çevrildi. Əhəmənilər fəal işğalçı siyasət aparmaqla yanaşı, qonşu ölkələrə güclü mədəni təsir göstərirdilər. Geniş və zəngin ərazilər zəbt etmələrinə baxmayaraq, tez-tez apardığı müharibələr və baş verən üsyanlar səbəbindən imperiya xeyli zəiflədi. Makedoniyalı İsgəndər e.ə. 4 əsrin ortalarında Əhmənilər imperiyasına qalib gəldi. Zəbt olunmuş ərazilər qədim yunan antik mədəniyyətinin təsiri altına düşdü. Bu amil Mərkəzi Asiyadan tutmuş Avropayadək və Misirdən tutmuş Hindistanadək olan nəhəng ərazilərin tarixi və mədəni mənzərəsini dəyişdi.

Azərbaycanın tarixi ərazisində bu dövrdə iki dövlət – Qafqaz Albaniyası və Atropatena meydana gəldi. Burada kənd təsərrüfatının (şərabçılıq, bağçılıq, kətan və pambıq istehsalı, maldarlıq) inkişafı tezliklə yüksək səviyyəyə çatdı. Qafqaz Albaniyası və Atropatenanın şəhərlərində sənətkarlıq yüksək inkişaf səviyyəsinə çatdı (xalçaçılıq və toxuculuq, şüşə istehsalı, metal məmulatların hazırlanması). Şimali Qafqaz, Mərkəzi Asiya və Misirlə ticarət əlaqələri genişlənirdi.
E.ə. 1-ci əsrin sonundan eramizin 7-ci əsrinədək Azərbaycan əvvəlcə Parfiya və Roma imperiyaları, daha sonra Bizans və sasani imperiyaları arasında ərazi iddiaları səbəbindən hərb meydanına çevrildi. 3-cü əsrdə Atropatena tamamılə Sasani imperiyasına qatıldı, Qafqaz Albaniyası isə nisbi müstəqilliyini saxlaya bildi. Qafqaz Albaniyasının ilk paytaxtı Qəbələ, sonra isə Bərdə oldu. Eramızın 4-cü əsrində xristianlıq Qafqaz Albaniyasının dövlət dininə çevrildi. Atropatenada zərdüştilik hakim mövqeyini saxlamaqda idi.
7-ci əsrdə Sasani imperiyası və qonşu ərazilər Ərəb xilafəti tərəfindən tutuldu. Ərəblər özləri ilə birlikdə buraya yeni islam dinini gətirdilər.

Xilafət Pireneydən tutmuş Çinədək və Qafqazdan tutmuş Şimali Afrikayadək geniş ərazini, həmçinin bu yerlərin xalqlarının mədəniyyətlərini birləşdirdi. Yunan mədəniyyəti kimi, müsəlman mədəniyyəti də dünya tarixinin gedişinə, elmin, təbabətin və fəlsəfənin inkişafına güclü təsir göstərdi.

Onun tərkib hissələrindən biri də alimləri, şairləri və mütəfəkkirləri ilə müsəlman mədəniyyətinə böyük töhfələr vermiş Azərbaycan mədəniyyəti idi. Erkən orta əsrlərdən Azərbaycan ərazisi tez-tez işğalçı hücumlara məruz qalırdı. Hunlar, savirlər, xəzərlər, bulqarlar – onoqurlar və b. şimaldan Dərbənd keçidi vasitəsilə Azərbaycana soxulurdular. Onlardan bəziləri ölkədə məskunlaşıb yerli əhali ilə qaynayıb – qarışırdılar, digərləri isə sonradan qayıtmaq niyyəti ilə taladıqlarını yığıb ölkəni tərk edirdilər və yaxud yolda silahlı müqavimət nəticəsində məhv olurdular.
Şimaldan gözlənilən daimi təhlükədən ölkə ərazisini qorumaq üçün müdafiə istehkamlarının tikintisinə böyük əhəmiyyət verilirdi: Dərbənd qalasının möhkəm divarları, Gilgilçay istehkamı və Çıraqqala, erkən orta əsrlərdə Sasanilərin inşa etdiyi Beşbarmaq fortifikasiya sistemi. Onu da qeyd etmək lazımdır ki, Abşeronun orta əsr qəsrləri və keşikçi qüllələri vahid müdafiə qurğuları kompleksinə daxil idi. Şimal-şərqi Azərbaycanın və Abşeronun fortifikasiya kompleksi YUNESKO- nun dünya irsi siyahısına salınmaq üçün təqdim olunmuşdur.
Yerli əhali ərəb işğallarına qarşı tez-tez çıxışlar edirdi. Bunlardan Babək üsyanı Azərbaycan qəhrəmanlıq tarixinin şanlı səhifələrindən biri idi. Xürrəmi üsyançılar və onların rəhbəri Babək azadlıq uğrunda 20 il döyüşdülər. Bu illər ərzində üsyançılar onlara qarşı göndərilmiş 7 orduya qalib gəldilər.
Babəkin məğlubiyyətindən sonra Xilafət parçalandı və nəticədə yeni dövlətlər yaranmağa başladı: Şirvanşahlar, Sacilər, Salarilər, Şəddadilər və Rəvvadilər. Bu dövlətlərdən hər biri öz pulunu zərb edir, ordu saxlayır, müstəqil siyasət yürüdürdü. 11-ci əsrdə Azərbaycan Səlcuqilər imperiyasının hücumuna məruz qaldı. Səlcuqilər imperiyasının hakimiyyətinə həmçinin İraqın bir hissəsi, Şimali Qafqaz, Kiçik və Mərkəzi Asiyanın bir sıra əraziləri daxil idi.

Səlcuqilər imperiyasının ömrü uzun olmadı. 12-ci əsrin əvvələrində parçalanan imperiyanın yerində müstəqil hakimiyyətlər yarandı. Azərbaycan ərazisində yalnız Şirvanşahlar Səlcuqilərdən asılı deyildilər. Elə həmin dövrdə Azərbaycanda daha yeni bir dövlət – Atabəy Şəmsəddin Eldənizin (1136-1175) yaratdığı dövlət meydana gəldi. Şirvanşahlar dövləti istisna olmaqla, demək olar ki, bütün Azərbaycan Eldənizlərin hakimiyyəti altında idi. Bir çox qonşu ölkələr kimi Şirvanşahlar da Eldənizlərin vassalı olmağa məcbur idilər. Müxtəlif vaxtlarda bu dövlətin paytaxtı Naxçıvan, Təbriz, Həmədan və Marağa olmuşdur. Eldənizlər güclü ordu saxlayır, öz pulunu zərb edir, müstəqil xarici və daxili siyasət yeridirdilər.
Lakin 13-cü əsrin əvvəlində Azərbaycanı monqol ordusu işğal etdi və 1239-cu ildə ölkə Monqol imperiyasının tərkibinə qatıldı. 1256-ci ildə Çinqiz xanın nəvəsi Hülaku öz dövlətini yaratdı. Hülaku xan İlxani titulu ilə taxta əyləşdi. Şimalda Dərbənddən cənubda İran körfəzinədək, şərqdə Əmu – dəryadan qərbdə Misirədək olan geniş ərazi İlxanilərin hakimiyyəti altında idi. Azərbaycan Hülakular dövlətinin əsas əyalətlərindən biri idi, paytaxtı Marağa və Təbriz olmuşdur. İlxanilərin hakimiyyəti dövründə iqtisadiyyat inkişaf edir, şəhərlər genişlənir və möhkəmlənir, müxtəlif sənət növləri, elm, ticarət əlaqələri artır. Yeni körpülər salınır, karvansaralar, məscidlər, mədrəsələr, xanagahlar və qalalar inşa edilirdi.
100 il davam edən Hülakular hakimiyyəti zəiflədi. 14-cü əsrin ortalarında Hülakular mülkü Qızıl Orda Xanları ilə Mərkəzi Asiyada yeni imperiyanın banisi Əmir Teymur arasında mübarizə meydanına çevrildi. Hülakuların keçmiş mülkünün xarabalıqları üzərində qurulmuş Cəlairilər dövləti Əmir Teymurun hakimiyyəti altına keçdı. Şirvanşah İbrahim Dərbəndinin (1382-1479) müdrik diplomatik səyləri nəticəsində Şirvanşahlar dövləti müstəqilliyini qoruya bildi və Avropanın bir çox ölkəsi – Venesiya, Macaristan, Avstriya, Polşa, Fransa, İngiltərə, Portuqaliya, İspaniya və s. ilə diplomatik əlaqələr yaratdı. Həmin dövrdə, xüsusilə Şirvanşah I Xəlilüllah (1417-1465) və onun oğlu Fərrux Yəsar (1465-1500) dövründə Şirvanşahlar dövləti yüksəliş illərini yaşayırdı.
15-16 əsrlərdə Şeyx Səfinin nəslindən olan Ərdəbil hakimlərinin qüdrəti və əhəmiyyəti artmağa başladı. Şiəliyin ardıcılları olan Şeyx Səfi törəmələrinin yaratdığı dövlət Səfəvilər dövləti adlanmağa başladı. Onun banisi Şah İsmayıl Səfəvi Şırvanşah Fərrux Yəsara və Ağqoyunlu ordusuna qalib gəldi. 1501-ci ildə o özün Cənubi Qafqazı, İranı, İraqı və Xorasanı əhatə edən imperiyasının şahı elan etdi. Təbriz – paytaxt, Azərbaycan dili isə dövlət dili oldu. Səfəvilər dövlətinin möhkəmlənməsi və onun hökmdarların fəal işğalçılıq siyasəti Osmanlı imperiyası ilə qarşıdurmaya səbəb oldu. Əsrlərlə davam edən Səfəvi – Osmanlı müharibələri Azərbaycanı viran qoydu. 18 əsrdə tənəzzül edən Səfəvilər imperiyası ayrı-ayrı hakimliklərə parçalandı. Bunlardan ən iriləri Azərbaycan ərazisində Quba, Qarabağ, Şəki, Maku və dugər xanlıqlar idi. Onlar aramsız müharibələr aparır, eyni zamanda türk və İran ordularının hücumlarına məruz qalırdılar.
Rusiya imperiyası 18 əsrin ortalarında özünün geosiyası maraqlarını Qafqazda genişləndirməyə başladı. Rusiya İran və Osmanlı dövləti ilə müharibələr apararaq Cənubi Qafqazın bütün ərazisini nəzarəti altına almışdı. Nəticədə, 1828-ci ildə İranla Rusiya arasında Türkmənçay müqaviləsi bağlandı və İran Cənubi Qafqaza olan iddialarından əl çəkdi. Beləliklə, Azərbaycan İranla Rusiya arasında iki hissəyə bölündü. Şimali Azərbaycan Rusiya imperiyasına qatıldı.
1917-ci il Fevral inqilabından və çar hökuməti devrildikdən sonra Azərbaycan müsəlman Şərqində ilk demokratik respublika elan etməklə, öz müstəqilliyinin bərpasına cəhd göstərdi. Demokratik Respublikanın cəmi 23 ay ömrü oldu. Lakin Rusiya belə unikal və zəngin bölgəni əldən vermək istəmirdi. 1920 il aprelin 28-də 11-ci Qırmızı ordu gənc respublikanın suverenliyini pozaraq Azərbaycana soxuldu.

1991-ci ildə SSRİ dağıldıqdan və Azərbaycan öz müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra, ölkənin tarixində yeni mərhələ başladı. 1991-ci il oktyabrın 18-də “Azərbaycanın dövlət müstəqilliyi haqqında” akt qəbul olundu. Azərbaycan Respublikası ümumi səsvermə əsasında xalq tərəfindən seçilmiş prezident tərəfindən idarə olunur, müstəqil inkişaf kursu yeridir. Azərbaycanın tarixində ilk dəfə 1991-ci ilin dekabrında keçirilmiş referendum milliyyətindən asılı olmayaraq bütün ölkə vətəndaşlarının birliyini bir daha təsdiq etdi. 1995-ci ildə qəbul edilmiş Konstitusiyaya görə, Azərbaycan hüquqi, suveren, unitar dövlətdir, BMT-nin insan haqları üzrə deklarasiyasına, 1975-ci il Helsinki aktına və ATƏT prinsiplərinə uyğun olaraq inkişaf edir. Keçid iqtisadiyyatlı ölkə kimi, Azərbaycan intensiv inkişaf mərhələsindədir, biznesin inkişafı üçün əlverişli şəraitin yaranmasına, ölkəyə investisiya cəlb edilməsinə, yeni yüksək texnologiyaların tətbiqinə, maliyyə və bank resurslarının konsolidasiyasına yönəldilən tədbirlər proqramını həyata keçirir.
Xarici siyasət sahəsində Azərbaycan müstəqil və sülhsevər siyasət aparır. BMT, Avropa Şurası, İslam Konfransı Təşkilatı və bir çox digər təşkilatların üzvüdür.

Azerbaycanin fiziki xeritesi

Dəniz səviyyəsindən ən ucqar nöqtə Bazardüzü(4466 m.), ən aşağı nöqtə isə (-28 m.) Neftçala rayonu ərazisindədir. Orta yüksəklik 657 m-dir.

Azərbaycan Respublikasının əksər ərazisi subtropik iqlim qurşağında, yalnız Böyük Qafqaz dağlarının şimal-şərqi mülayim iqlim qurşağında yerləşir. Böyük Qafqaz dağları şimaldan gələn soyuq hava kütlələrinin, Kiçik Qafqaz dağları isə cənubdan gələn isti quru tropik hava axınlarının qarşısını kəsir, onların təsirini zəiflədir. Xəzər dənizi ölkənin iqliminin mülayimləşməsinə təsir göstərir.

2004-cü ilin əvvəlində Azərbaycan Respublikasının əhalisi 8 milyon 265 min nəfər, o cümlədən 4 milyon 254 min nəfər və ya 51,5 %ni şəhər və 4 milyon 11 min nəfər və ya 48,5 %ni kənd sakinləri təşkil etmişdir. Ölkə əhalisinin ümumi sayından 4 milyon 58 min nəfəri, yaxud 49 % kişi, 4 milyon 207 min nəfəri və ya 51 % qadınlardır.

Əhalinin yaş strukturu aşağıdakı kimi səciyyələnir: əhalinin ümumi sayından 26 % 0-14 yaşda, 67 % 15-64 yaşda, 7 % isə 65 və yuxarı yaşda olanlardır. Əhalinin 29 % 18-34 yaşda olan gənclərdir, onların yarıdan bir qədər çoxu şəhərlərdə yaşayır. Əhalinin orta yaşı 31 yaş təşkil edir. 13 – 22 aprel 2009 – cu ildə aparılmış siyahıya almaya əsasən Azərbaycan Respublikasının 8,82 milyon nəfər əhalisi var.

Azərbaycan Respublikasında qanunvericilik hakimiyyətini həyata keçirən orqan Milli Məclis, icra hakimiyyətini həyata keçirən Prezident, Məhkəmə hakimiyyətini həyata keçirən orqan Azərbaycan Respublikasının məhkəmələridir.

Azərbaycan Respublikasının Konstitusiya ilə müəyyən edilmiş unitarlığı spesifikliyə malikdir. Bu da onun tərkibində Naxçıvan Muxtar Respublikası-nın dövlət hakimiyyəti statusuna malik olmasıdır. Konstitusiyaya görə Naxçıvan Muxtar Respublikası Azərbaycan Respublikasının tərkibində muxtar dövlətdir. Orada qanunverici hakimiyyəti Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ali Məclisi, icra hakimiyyətini Naxçıvan Muxtar Respublikasının Nazirlər Kabineti, məhkəmə hakimiyyətini Naxçıvan Muxtar Respublikasının məhkəmələri həyata keçirir. Naxçıvan Muxtar Respublikasında ali vəzifəli şəxs Ali Məclisin sədridir.

Azərbaycan Respublikasının dövlət rəmzləri: Azərbaycan Respublikasının Dövlət Bayrağı, Azərbaycan Respublikasının Dövlət Gerbi və Azərbaycan Respublikasının Dövlət Himnidir.

Bakı Abşeron yarımadası Xəzər dənizinin sahilində yerləşir, onun ərazisi 2200 kv km, əhalisinin sayı 3 milyona yaxındır. Bakı özündə 11 inzibati rayonu, 5 şəhər tipli qəsəbəni birləşdirir.

Azərbaycan Respublikasının milli pul vahidi olan Manat 1992-ci il avqustun 15-də Prezident Əbülfəz Elçibəy tərəfindən dövriyyəyə buraxılmışdır. 2006-cı il yanvarın 1-dən ölkədə köhnə manatla (AZM) bərabər yeni manat (AZN) da dövriyyəyə buraxılıb (1 AZN = 5000 AZM). Xırda pul qəpik adlanır və 1 manat 100 qəpiyə bərabərdir. Hazırda köhnə manat əskinasları tamamilə dövriyyədən çıxarılıb.

Azərbaycan Respublikası əhalisinin gündəlik ünsiyyət vasitəsi və rəsmi dövlət dili Azərbaycan dilidir. Bundan əlavə ölkə ərazisində rus, turk, gürcü, ləzgi və s dillər də istifadə olunur.